Khi nhắc đến nhà kiểu Nhật, mọi người nhớ đến điều gì? Một trong những hình ảnh đặc trưng nhất có lẽ sẽ là những tấm chiếu tatami xếp ngay ngắn trên sàn nhà. Trong một ngôi nhà mang phong cách Nhật Bản, tatami là một phần không thể thiếu.
Hôm nay, hãy cùng Nhật ngữ SHIN khám phá xem tatami có gì đặc biệt nhé!
Tatami – Thứ không thể thiếu trong ngôi nhà kiểu Nhật (Nguồn)
Cấu tạo của chiếu Tatami
Chiếu tatami được cấu tạo từ 3 phần chính:
Tatami-omote (畳表) – Mặt chiếu
Bề mặt chiếu được dệt từ cỏ igusa (cỏ bồng). Ngày nay, bên cạnh igusa truyền thống, còn có loại tatami-omote làm từ sợi tổng hợp hoặc bột giấy ép, bền hơn và dễ sử dụng.
Tatami-doko (畳床) – Lõi chiếu
Lõi chiếu nằm ở giữa, quyết định độ êm ái khi bước lên chiếu. Trước kia, tatami-doko được làm từ nhiều lớp rơm khô ép chặt bằng chỉ. Ngày nay, tuỳ mục đích sử dụng mà người ta có thể dùng thêm các vật liệu như xốp polystyrene hoặc tấm ép chuyên dụng.
Tatami-beri (畳縁) – Viền chiếu
Viền chiếu là dải vải được may dọc theo hai cạnh dài của chiếu, vừa để bảo vệ vừa tạo điểm nhấn trang trí. Vải viền có nhiều màu sắc, hoa văn đa dạng, góp phần thay đổi bầu không khí trong căn phòng.
Cấu tạo của chiếu Tatami (Nguồn)
Đặc điểm của chiếu Tatami
Tatami đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng của Nhật Bản bởi nó rất phù hợp với khí hậu và lối sống của người Nhật. 
Tatami có những công dụng rất đặc biệt (Nguồn)
Khả năng cách nhiệt và giữ ấm cao
Lõi chiếu (tatami-doko) thường dày khoảng 5–6 cm, có tác dụng ngăn chặn luồng không khí lạnh từ dưới sàn rất hiệu quả. Bên trong còn chứa nhiều không khí, nhờ đó giúp giữ nhiệt trong phòng, không để hơi ấm thoát ra ngoài. Nhờ đặc tính này, vào mùa hè tatami mang lại cảm giác mát mẻ, còn mùa đông lại ấm áp. Đồng thời, hiệu quả làm mát và sưởi ấm trong phòng cũng được tăng cường, góp phần tiết kiệm năng lượng.
Khả năng hút ẩm và điều hòa độ ẩm
Một tấm chiếu tatami có thể hút vào khoảng 500ml nước, rất phù hợp với khí hậu nóng ẩm mùa hè của Nhật Bản. Lõi chiếu (tatami-doko) hoạt động như một chiếc “bọt biển”, hấp thụ hơi ẩm vào mùa mưa và nhả ra vào mùa đông khô hanh. Nhờ đó, tatami giúp không gian dễ chịu hơn trong những ngày hè oi bức cũng như mùa đông hanh khô.
Khả năng đàn hồi
Phần mặt chiếu làm từ cỏ igusa vốn có cấu trúc chứa nhiều không khí, tạo ra độ đàn hồi dễ chịu. Nhờ đặc tính này, tatami mang lại cảm giác êm ái như có lớp đệm khi ngồi, đồng thời giảm lực tác động lên cơ thể nếu chẳng may bị ngã.
Hiệu quả thư giãn từ mùi hương
Hương thơm đặc trưng của cỏ igusa mang lại hiệu quả thư giãn. Trong hương thơm ấy có chứa thành phần gọi là phytoncide, giúp con người cảm nhận được sự dễ chịu giống như khi đang ở trong rừng, có tác dụng tương tự liệu pháp hương thơm (aromatherapy). Chính vì vậy, cảm giác “tâm trí trở nên an yên khi bước vào phòng trải tatami” thực chất là nhờ tác dụng của phytoncide.
Khả năng hấp thụ và cách âm
Cảm giác yên tĩnh đặc trưng khi ở trong phòng trải tatami chính là nhờ khả năng hấp thụ và cách âm của chiếu. Với cấu trúc chứa nhiều không khí và có độ đàn hồi vừa phải, những tấm chiếu này giúp giảm tiếng động và hạn chế độ vang khi di chuyển. Đặc biệt, trong các căn hộ chung cư, âm thanh dễ truyền xuống tầng dưới. Với những căn nhà này, tatami phát huy hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tiếng ồn.
Lịch sử của chiếu Tatami
Tatami xuất hiện trong các văn bản từ thời Nara (奈良) (thế kỷ 8), khi đó chỉ là những tấm lót sàn mỏng. Cái tên này xuất phát từ động từ “tatamu” (畳む), có nghĩa là gấp lại, chồng lên. Khi đó, những tấm chiếu cũng được gấp hoặc xếp chồng lại để sử dụng.
Thời Heian (平安)
Tatami được sử dụng chủ yếu như đệm ngủ, thường chỉ trải ở một góc phòng. Thêm vào đó, tatami thời kỳ này còn phản ánh địa vị xã hội. Độ dày của chiếu hay hoa văn trên viền khác nhau tùy theo giai cấp. Nói cách khác, đây không phải vật dụng mà ai cũng có thể dùng, mà còn là biểu tượng của thân phận và sự giàu có. Chính vì thế, tatami trong thời Heian vừa là vật dụng sinh hoạt, vừa là yếu tố văn hóa quan trọng phản ánh cấu trúc xã hội lúc bấy giờ.
Một bức tranh minh họa bên trong lâu đài từ thời đại Heian (Nguồn)
Tatami thời Kamakura (鎌倉)
Tatami bắt đầu được trải khắp cả căn phòng. Cũng giống như thời Heian, chỉ giới quý tộc mới được sử dụng tatami, và hoa văn viền tatami thể hiện địa vị xã hội. Vì vậy, việc giẫm lên viền tatami bị xem là điều cấm kỵ, và tập tục này vẫn còn tồn tại đến ngày nay.
Tatami thời Azuchi – Momoyama (安土桃山)
Cùng với sự phát triển của trà đạo, tatami bắt đầu lan rộng trong dân chúng. Đặc điểm nổi bật của tatami thời kỳ này là cách bố trí phù hợp với vị trí đặt lò sưởi trong phòng trà. Tatami không chỉ còn là vật liệu lát sàn, mà trở thành yếu tố mang tính trang trí, gắn liền với văn hóa trà đạo, thể hiện sự sáng tạo trong cách sử dụng.
Tatami thời Edo (江戸)
Tatami đã phổ biến rộng rãi trong tầng lớp bình dân. Nguyên nhân chủ yếu là sự lan tỏa mạnh mẽ của văn hóa trà đạo. Phòng trà trải chiếu trở thành nơi mọi người có thể giao lưu bình đẳng, bất kể địa vị xã hội. Ngoài ra, thời kỳ này còn chứng kiến sự phát triển của nghề làm tatami, xuất hiện các thợ chuyên nghiệp và việc trồng cỏ igusa cũng trở nên phổ biến.
Một căn phòng từ thời kỳ Edo (Nguồn)
Thời Showa (昭和)
Trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế cao phong cách sống dần mang tính phương Tây hơn, với việc sử dụng bàn ghế, sofa ngày càng nhiều. Tuy nhiên, hầu hết các ngôi nhà vẫn có phòng kiểu Nhật. Phòng kiểu Nhật vừa giữ được yếu tố truyền thống, vừa dung hòa với lối sống hiện đại, nhờ vậy tatami vẫn giữ được giá trị trong đời sống.
Tatami ngày nay
Cùng với sự phổ biến của sàn gỗ, số lượng phòng kiểu Nhật trải tatami đã giảm. Do chi phí bảo trì khá cao, nhiều gia đình không còn lựa chọn xây dựng phòng kiểu Nhật. Tuy vậy, gần đây đã xuất hiện những loại chiếu mới phù hợp với lối sống hiện đại, làm từ vật liệu tổng hợp dễ bảo quản, hay loại tatami rời có thể đặt trực tiếp. Nhờ đó, tatami đang dần lấy lại sự yêu thích và có chỗ đứng trong đời sống ngày nay.
Thời đại ngày nay (Nguồn)
Tatami không chỉ đơn thuần là vật liệu lát sàn, mà còn được sử dụng như giường ngủ hay chỗ ngồi, mang tính đa chức năng. Ngoài ra, chúng còn có nhiều tác dụng như điều hòa độ ẩm, kháng khuẩn, khử mùi, mang lại sự thư giãn và độ đàn hồi, giúp không gian sống trở nên thoải mái hơn.
Theo dòng thời gian, cách sử dụng và ý nghĩa văn hóa của tấm chiếu cũng thay đổi. Tatami đã phát triển thành một biểu tượng của văn hóa nhà ở Nhật Bản. Đặc biệt, cách trải tatami trong những dịp hỷ sự và tang sự thể hiện sự khéo léo trong việc phát huy cả tính thẩm mỹ lẫn công năng.
Ngày nay, tatami không chỉ gắn với lịch sử và văn hóa mà còn được duy trì trong đời sống hiện đại dưới nhiều hình thức mới, mang đến sự tiện lợi và thoải mái cho không gian sống. Trong tương lai, chắc chắn nó vẫn sẽ được yêu thích trong các gia đình Nhật Bản. Vậy nên khi ngồi lên một tấm chiếu Nhật, hãy nhớ đến lịch sử và những đặc điểm nổi bật của nó nhé.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
畳とは？構造からサイズ、特徴、掃除・メンテナンス方法など基礎知識を紹介
日本の畳文化とは？歴史・特徴・現代の魅力を徹底解説 – CoCoRo
