Rakugo là một trong những nghệ thuật truyền thống của Nhật Bản với lịch sử và truyền thống lâu đời, là tài sản được giữ gìn và truyền lại từ xưa đến nay mà không hề thay đổi. Ở phần này, Nhật ngữ SHIN sẽ giới thiệu tới các bạn về lịch sử của Rakugo nhé!
Bạn đã bao giờ bắt gặp hình ảnh một người ngồi seiza trên một chiếc đệm nhỏ, chỉ với chiếc quạt và khăn tay nhưng lại có thể khiến khán giả bật cười chưa? Đó chính là Rakugo.
Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ nguồn gốc của loại hình nghệ thuật này.
Rakugo là một trong những nghệ thuật truyền thống lâu đời của Nhật Bản, ra đời từ lịch sử và truyền thống lâu đời, là tài sản được giữ gìn và truyền lại từ xưa đến nay mà không hề thay đổi.
1. Rakugo là gì?
(Nguồn)
Rakugo là một nghệ thuật kể chuyện, người kể sẽ ngồi trên một chiếc đệm gọi là 座布団―Zabuton và kể chuyện. Người kể Rakugo được gọi là 落語家－Rakugoka hoặc là 噺家― Hanashika.
Tùy theo tùy nhân vật trong câu chuyện, người kể sẽ thay đổi hướng nhìn, cử chỉ, ánh mắt và biểu cảm để hóa thân thành nhiều nhân vật khác nhau, dẫn dắt câu chuyện đến một đoạn kết gây cười gọi là Ochi để khiến khán giả bật cười.
Rakugo thường được so sánh với Kodan, tuy nhiên điểm khác biệt cơ bản thì Rakugo tiến triển câu chuyện thông qua diễn xuất của nhân vật, trong khi Kodan tiến triển nhân vật bằng cách đọc to.
Nếu nói đến Rakugo thì nhiều người liền hình dung đến 笑点― Shoten, nhưng ít ai biết rằng Rakugo từng gắn liền với việc “tranh giành đệm ngồi”.
Ngày xưa, khi các nghệ sĩ đi biểu diễn ở địa phương, họ đôi khi còn bị hỏi rằng: “Cần bao nhiêu chiếc đệm ngồi?”.
Còn có một câu chuyện kể rằng, khi biểu diễn tại một trường tiểu học, hiệu trưởng đã chỉ vào chữ 寄席－ Yose trên tờ rơi quảng cáo và hỏi: “Kiseki rốt cuộc là cái gì vậy?”.
Khi bộ phim truyền hình Tiger & Dragon được phát sóng vào năm Heisei 17 và bộ phim dài tập Chiritotechin được phát sóng vào năm Heisei 19, Rakugo dẫn trở thành chủ đề được xã hội quan tâm và được nhiều thế hệ yêu thích.
2. Cấu trúc của Rakugo
Cấu trúc của Rakugo gồm ba phần: Makura, phần nội dung chính của câu chuyện và Sage.
- Trong phần Makura thì người kể sẽ kể những câu chuyện mà mình gặp phải, đồng thời quan sát phản ứng của khán giả. Phần này không chỉ giúp nghệ sĩ quyết định tiết mục phù hợp với đối tượng khán giả trong ngày hôm đó, mà còn nhằm tạo không khí và lôi kéo khán giả vào nội dung chính.
- Khi bước vào nội dung chính, nghệ sĩ sẽ khéo léo cởi chiếc áo khoác 羽織－Haori, đây cũng chính là tín hiệu được xem câu chuyện sắp bắt đầu.
- Sau khi câu chuyện được triển khai, nghệ sĩ sẽ kết lại bằng đoạn Ochi, còn gọi là Sage.
Có nhiều kiểu Sage khác nhau, chẳng hạn như ダジャレ落ち– Dajare Ochi (kết bằng chơi chữ), 逆さ落ち– Sakasa Ochi (kết bằng lật ngược tình thế), hay 見立て落ちー Mitate Ochi (kết bất ngờ bằng lối ví von). Đây chính là phần thể hiện rõ nhất kỹ năng của nghệ sĩ Rakugo.
2.1 Sự khác biệt giữa Rakugo cổ điển và Rakugo hiện đại
Rakugo được chia thành hai loại: 古典落語ーRakugo cổ điển và 新作落語ーRakugo hiện đại. Đặc điểm của hai thể loại này chủ yếu dựa vào bối cảnh và thời điểm sáng tác.
- Rakugo cổ điển đều được sáng tác vào thời Taisho hoặc trước chiến tranh nên tác giả thường không rõ ràng.
- Rakugo hiện đại là những tác phẩm được sáng tác sau thời Showa hoặc sau chiến tranh.
Mặc dù chiến tranh đã kết thúc gần 80 năm, nhưng những tác phẩm ra đời sau thời điểm đó vẫn được xem là tác phẩm mới, cho thấy bề dày lịch sử lâu đời của Rakugo.
Rakugo hiện đại đôi khi còn được gọi là 創作落語ーRakugo sáng tạo.
2.2 Hai phe chính của Rakugo
Hiện nay, giới Rakugo có năm tổ chức, trong đó nổi bật nhất là Hiệp hội Rakugo và Hiệp hội nghệ thuật Rakugo, được xem là hai phe lớn với định hướng và hoạt động riêng.
- Hiệp hội Rakugo là hiệp hội được thành lập chung bao gồm các nghệ sĩ như Shunputei Koasa, Hayashiya Kikuo, Hayashiya Shouzou.
- Hiệp hội nghệ thuật Rakugo thu hút sự quan tâm rộng rãi của công chúng, với những nghệ sĩ nổi tiếng như Sanyutei Koyuza, Shunputei Shota và Katsura Utamaru.
Cả hai tổ chức đều quy tụ các nghệ sĩ Rakugo và nghệ sĩ Kodan, nhưng điểm khác biệt giữa hai tổ chức này nằm ở bầu không khí hoạt động. Hiệp hội Rakugo được cho là tôn trọng truyền thống, trong khi Hiệp hội nghệ thuật Rakugo có không khí tự do hơn.
Trước đây, hai tổ chữ từng được gọi là Hiệp hội cổ điển và Hiệp hội hiện đại, với hàm ý Hiệp hội Rakugo chuyên biểu diễn Rakugo cổ điển và Hiệp hội nghệ thuật Rakugo chuyên biểu diễn Rakugo hiện đại, nhưng hiện nay nhiều nghệ sĩ đã biểu diễn mà không còn phân biệt thể loại nữa.
3. Lịch sử Rakugo
(Nguồn)
Rakugo là một loại hình nghệ thuật cổ điển có lịch sử rất lâu đời. Vậy nguồn gốc của Rakugo bắt đầu từ đâu, và bằng cách nào nó được truyền lại cho đến ngày nay? Dưới đây, Nhật ngữ SHIN sẽ giới thiệu chi tiết về lịch sử của Rakugo nhé.
3.1 Nguồn gốc của Rakugo (Thời Azuchi Momoyama)
Nguồn gốc của Rakugo hiện vẫn tồn tại với nhiều giả thuyết khác nhau.
Theo một giả thuyết, từ cuối thời kỳ Muromachi đến thời kỳ Azuchi Momoyama, có những người được gọi là Otogishu. Họ vốn dĩ là những người trò chuyện, mua vui cho các lãnh chúa trong thời Chiến quốc, vốn phải thức trắng thâu đêm để đề phòng kẻ địch. Những câu chuyện mà họ kể được cho là tiền thân của Rakugo.
Trong số đó, nhà sư Anrakuan Sakuden được biết đến như một bậc thầy về Otoshi hanashi, với những câu chuyện có đoạn kết bất ngờ, được gọi là Sage.
Nhà sư Anrakuan Sakuden (Nguồn)
Sau này, trong tập truyện cười Seisuisho do ông biên soạn, những câu cuyện này được đưa vào dưới dạng Kobanashi – các mẩu chuyện cười ngắn. Dựa trên những câu chuyện cười đó, nhiều tác phẩm cổ điển như Kohome – Khen con, Tonasuyaseidan – Vụ xử án ở cửa hàng cà tím hay Tarachine – Người mẹ đã ra đời và được biểu diễn cho đến ngày nay. Vì vậy, Sakuden được cho là cha đẻ của Rakugo.
3.2 Sự ra đời của nghệ sĩ Rakugo và Yose (Thời Edo)
Yose – Nhà hát (Nguồn)
Vào thời Edo, trên các tuyến đường lớn như Katano và Shijogawara của Tokyo đã xuất hiện những người kiếm sống bằng cách kể chuyện cười, được gọi là Tsuji banashi. Họ được gọi là Hanashika, và đây được xem là điểm khởi đầu của các nghệ sĩ Rakugo.
Không chỉ biểu diễn ở nhà hát, họ còn được mời đến các dinh thự, tiệc rượu hay nhà tắm công cộng để kể những câu chuyện gọi là Zashiki banashi, và hình thức này đã nhanh chóng trở nên phổ biến.
Sau đó, Rakugo bước vào thời kỳ hoàng kim. Các nghệ sĩ bắt đầu tập hợp khán giả ở tầng hai, thu phí chỗ ngồi, tạo nên phong cách biểu diễn được xem là nguyên mẫu của Yose ngày nay.
Rakugo đang phát triển mạnh mẽ thì cuộc cải cách Tempo được thực hiện vào năm Tempo 12, khiến số lượng nhà hát ở Edo giảm mạnh.
May mắn thay, người khởi xướng cải cách Tempo là Mizuno Tadakuni sau đó đã bị thất thế, các cuộc đàn áp dần được nới lỏng và nhờ đó Rakugo may mắn tránh được sự suy thoái.
3.3 Sanyutei Encho và sự định hình Rakugo (Thời Minh Trị đến Taisho)
Khi nhắc đến Rakugo thời Minh Trị thì không thể không nhắc đến Sanyutei Encho.
Ông Sanyutei Encho (Nguồn)
Vào thời Minh Trị, nhằm tránh làm xáo trộn phong tục mà nhiều lệnh cấm đối với các loại hình nghệ thuật đã được siết chặt trên nhiều phương diện như lệnh cấm Miko hay lệnh cấm múa Bon.
Rakugo cũng không ngoại lệ. Lệnh cấm biểu diễn theo hình thức sân khấu được ban hành. Những tiết mục mang tính hoa mỹ, sử dụng nhạc cụ hoặc ca hát như diễn kịch đều bị cấm.
Trước tình hình đó, Encho đã dày công trau dồi Subanashi – lối kể chuyện thuần túy chỉ với một chiếc quạt, truyền tải toàn bộ câu chuyện bằng lời nói.
Chính vì vậy, ông được gọi là ông tổ phục hưng Rakugo. Những câu chuyện này chính thức được gọi chung bằng tên Rakugo.
Đến năm Taisho 6, hai phe lớn lúc bấy giờ là Yanagiha và Sanyuha hợp nhất, thành lập Công ty giải trí Tokyo Yose, từ đó áp dụng trả lương cho nghệ sĩ Rakugo.
Tuy nhiên, một số nghệ sĩ phản đối mô hình này đã thành lập Rakugo Mutsumikai, dẫn đến xung đột giữa hai bên.
Sau nhiều biến động, đến sau trận động đất lớn Kanto năm Taisho 12, hai công ty đã hợp nhất và thành lập Hiệp hội Rakugo Tokyo – tiền thân của Hiệp hội Rakugo tồn tại đến ngày nay.
3.4 Rakugo ngày càng đa dạng hóa (Hiện đại)
Vào năm Taisho 14, radio bắt đầu phát sóng tại Nhật Bản, và Rakugo trên radio nhanh chóng trở nên phổ biến.
Sau chiến tranh, khi truyền hình xuất hiện trong các hộ gia đình, nghệ thuật này ngày càng được biết đến rộng rãi thông qua các chương trình truyền hình và đặc biệt là chương trình Shoten.
(Nguồn)
Bước vào thời đại Heisei, các bộ phim điện ảnh và phim truyền hình lấy chủ đề Rakugo rất thu hút khách, góp phần đưa loại hình nghệ thuật này đến gần hơn với công chúng.
Gần đây, do ảnh hưởng của Covid-19, giới Rakugo chịu thiệt hại nặng nề khi các buổi biểu diễn đồng loạt bị ngưng. Tuy nhiên, bằng nhiều nổ lực, Rakugo đã vượt qua giai đoạn khó khăn và tiếp tục vẫn là một loại hình nghệ thuật truyền thống được nhiều người yêu thích cho đến ngày nay.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
