LỊCH SỬ HINA MATSURI (ひな祭りの歴史)
Mỗi năm vào ngày 3 tháng 3, người Nhật lại trưng bày những bộ búp bê Hina rực rỡ để cầu chúc bình an cho các bé gái. Nhưng ít ai biết rằng đằng sau những búp bê ấy là một lịch sử kéo dài hơn 1.000 năm, bắt đầu từ những nghi lễ xua đuổi tai ương và niềm tin cổ xưa về sự thanh tẩy.
Vì sao người ta từng thả những hình nhân xuống sông? Và bằng cách nào một phong tục trừ tà lại trở thành lễ hội gia đình ấm áp như hôm nay?
Hôm nay, hãy cùng SHIN tìm hiểu về lịch sử của lễ hội này nhé.
Khái quát về ý nghĩa của Hina Matsuri trong lịch sử Nhật Bản
Vào thời điểm đó, người dân thường tổ chức lễ tiết Thượng Tỵ (上巳 – じょうし・じょうみ) vào ngày Tỵ đầu tiên của tháng Ba, với mục đích cầu mong không bệnh tật, tai ương. Họ mời Âm dương sư (những người làm công việc bói toán, cầu đảo) đến để cầu nguyện với thần linh của trời đất, dâng lên các loại thực phẩm theo mùa. Đồng thời, người ta còn ký thác tai ương của bản thân vào những hình nhân (人型 – ひとがた) rồi thả chúng trôi theo sông hoặc biển để xua đuổi điều xấu.
(Nguồn)
Cũng trong thời kỳ đó, giữa các thiếu nữ thuộc tầng lớp quý tộc, có một trò chơi mang tên hina-asobi (雛遊び). Hina ở đây có nghĩa là búp bê. Trò chơi này sử dụng những con búp bê làm từ giấy cùng với các mô hình mô phỏng cung điện và đồ dùng sinh hoạt hằng ngày để chơi, tương tự như trò chơi đóng vai nấu ăn (đồ hàng) ngày nay. Những hình thức vui chơi này được ghi chép lại trong các tác phẩm văn học nổi tiếng như Truyện Genji của Murasaki Shikibu hay “Ghi chép gối đầu” của Sei Shōnagon.
Sự hình thành của Hina Matsuri qua lịch sử
Nguồn gốc từ phong tục cổ đại Trung Quốc
Khi lần theo nguồn gốc của lễ hội Hina, có thể thấy rằng lễ hội này bắt đầu từ khoảng hơn 1.000 năm trước, vào giữa thời kỳ Heian (平安), và được cho là bắt nguồn từ một phong tục của Trung Quốc cổ đại gọi là Thượng Tỵ tiết (上巳節‐Jōshi-setsu).
Tiết (節) là cách gọi những mốc thời gian quan trọng trong năm, gắn với các nghi lễ hay sự kiện đặc biệt. Ở Trung Quốc xưa, người ta rất coi trọng các tiết khí vì đây là thời điểm chuyển giao mùa, đồng thời cũng được cho là lúc tà khí dễ xâm nhập. Chính vì vậy, vào những dịp này, nhiều nghi lễ trừ tà, thanh tẩy đã được tổ chức. Chữ Tỵ (巳) trong lễ Thượng Tỵ là một trong mười hai địa chi (Tý, Sửu, Dần…). Thông thường, mười hai địa chi thường được gắn với năm, nhưng trên thực tế, chúng còn được áp dụng cho tháng và ngày.
(Nguồn)
Ngày Tỵ đầu tiên của tháng Ba được gọi đặc biệt là Thượng Tỵ. Vì vậy, lễ hội diễn ra vào ngày 3 tháng 3 không chỉ được gọi là Hina Matsuri hay Lễ hội hoa đào, mà còn có tên là Lễ tiết Thượng Tỵ. Ngày này được xem là ngày không may mắn. Vì vậy người ta có tục thanh tẩy thân thể bên bờ sông và thực hiện các nghi lễ xua đuổi tà khí để gột rửa sự ô uế.
Trên thực tế, ngày Tỵ đầu tiên của tháng Ba không phải năm nào cũng rơi vào ngày 3, mà thay đổi tùy theo từng năm. Tuy nhiên, theo thời gian, ngày lễ này dần được cố định vào ngày 3 tháng 3, và được duy trì đến ngày nay.
Hina Matsuri trong thời kỳ Heian (794–1185)
Phong tục này được truyền sang Nhật Bản, và trong tầng lớp quý tộc thời Heian, vào ngày Thượng Tỵ, người ta bắt đầu tổ chức một trò vui tao nhã gọi là Yến tiệc Khúc thủy (曲水の宴 ‐ Kyokusui no en). Đây là một hình thức giải trí mang đậm tính văn hóa cung đình. Bên cạnh đó, vào ngày này còn có những phong tục như uống rượu đào, ăn bánh ngải cứu nhằm xua đuổi tà khí và bảo vệ sức khỏe.
(Nguồn)
Mặt khác, tại Nhật Bản từ xa xưa đã tồn tại phong tục làm những hình nhân bằng đất hoặc giấy để chuyển sự ô uế, tai ương sang chúng rồi thả trôi sông. Phong tục này về sau đã kết hợp với lễ tiết Thượng Tỵ, tạo thành nghi lễ mang tính biểu trưng.
Ngoài ra, trò chơi búp bê của các bé gái ngày xưa được gọi là “hii-na asobi” (ひいな遊び). Dần dần, cùng với sự phát triển của kỹ thuật chế tác búp bê, người ta bắt đầu bảo quản và trưng bày búp bê thay vì chỉ dùng để chơi.
Sự hình thành Hina Matsuri trong thời kỳ Muromachi
Việc ấn định lễ tiết Thượng Tỵ vào ngày 3 tháng 3 được cho là bắt đầu từ thời kỳ Muromachi (khoảng 600 năm trước) tại Nhật Bản. Tuy nhiên, từ thời điểm này cho đến thời Azuchi–Momoyama, lễ Thượng Tỵ vẫn chủ yếu mang tính nghi lễ trừ tà, còn khá khác biệt so với Hina Matsuri với búp bê được trưng bày như hiện nay.
Phải đến thời kỳ Edo, khi chiến tranh kết thúc và xã hội bước vào thời kỳ hòa bình, ngày lễ này mới dần trở thành một lễ hội rực rỡ dành cho phụ nữ.
(Nguồn)
Thời kỳ Edo
Vào năm thứ 6 niên hiệu Kan’ei (1629), một lễ hội Hina quy mô lớn đã được tổ chức tại Hoàng cung Kyoto. Từ đó, Mạc phủ và khu Ooku (hậu cung) cũng bắt đầu tổ chức lễ hội này, và phong tục dần lan rộng từ tầng lớp thượng lưu xuống dân thường, từ các đô thị lớn ra các địa phương trên khắp cả nước.
Đến giữa thời kỳ Edo, không chỉ phụ nữ mà phong tục mừng tiết đầu đời (初節句 – Hatsuzekku) cho các bé gái mới sinh cũng ra đời, khiến lễ hội Hina ngày càng phát triển mạnh mẽ. Tại Edo, các chợ búp bê Hina (雛市 – Hinashi) được tổ chức sôi động ở nhiều nơi như Nihonbashi Jūkkendana (nay là khu Muromachi) hay Asakusa Kayachō (nay là Asakusabashi).
Cũng từ giai đoạn này, số lượng và chủng loại búp bê Hina cùng các vật dụng đi kèm ngày càng phong phú, nhiều sản phẩm được chế tác vô cùng xa hoa. Trước tình trạng đó, chính quyền Mạc phủ đã nhiều lần ban hành lệnh cấm việc trang trí búp bê quá cầu kỳ.
Bước sang thời Minh Trị, chính phủ mới đã bãi bỏ các lễ tiết truyền thống và thiết lập hệ thống ngày lễ mới. Các lễ tiết từng có thời gian suy giảm, tuy nhiên, những phong tục đã ăn sâu vào đời sống người dân trong thời gian dài thì không dễ biến mất, và cuối cùng đã được phục hồi.
Sự chuyển biến của Hina Matsuri từ cận đại đến hiện đại
Tới thời điểm hiện tại, các lễ tiết gắn liền với trẻ em như Thượng Tỵ, Đoan Ngọ hay Thất Tịch cho đến ngày nay vẫn tiếp tục được tổ chức như những nghi lễ dân gian quan trọng.
Qua nhiều giai đoạn, lịch sử Hina Matsuri tuy đã trải qua nhiều thay đổi do xu hướng các gia đình chỉ gồm bố mẹ và con cái cùng với không gian sống ngày càng hạn chế, chính vì vậy mà những hình thức tổ chức gọn nhẹ, linh hoạt và đa dạng lại trở nên phổ biến hơn so với trước đây.
(Nguồn)
Tuy nhiên, ý nghĩa cốt lõi của lễ hội – cầu chúc sức khỏe và xua đi điều không may cho các bé gái – vẫn luôn được gìn giữ. Không chỉ vậy, Hina Matsuri còn dần được nhìn nhận như một dịp để gắn kết các thành viên trong gia đình, đồng thời là khoảnh khắc đặc biệt để cha mẹ gửi gắm tình yêu thương và sự quan tâm tới con trẻ trong cuộc sống hiện đại đầy đủ về vật chất nhưng đôi khi thiếu những dịp bày tỏ cảm xúc.
Bạn đã biết cách trang trí búp bê vào ngày lễ Hina Matsuri chưa? Cùng SHIN tìm hiểu ngay nhé!
Tài liệu tham khảo
https://intojapanwaraku.com/rock/culture-rock/187416/
https://www.fun-japan.jp/jp/articles/13905
https://www.studio-alice.co.jp/shortcut/sekku/column/detail48.html
